~The Creative Planet~


Originality and freshness are the key qualities attributed to Bayani’s works, extending to the literary field where he is equally at home whether in English or in Pilipino.

    F. Licsi Espino, Jr. stated in his article, “The Lazarus of Tagalog Literature” (Saturday Mirror magazine, April 2, 1966) that “among today’s young poets, the names that count are those of Pedro Ricarte, E. San Juan Jr., Bienvenido Ramos, Bayani Mendoza de Leon, and Rogelio Mangahas. Some of them are uniquely bilingual like E. San Juan Jr. and Bayani Mendoza de Leon.

    Bayani’s poem, “Marami Pang Sanggol ang Mamamatay sa Aking Daigdig” (Many More Babies Will Perish in my World), which earned him the 1966 ‘Talaang Ginto’ poetry citation, was lavishly reviewed by Pedro L. Ricarte in his masteral thesis, “The Poetry in Contemporary Society.”  The thesis won the 1966 Reconnaissance Award for literary criticism. Ricarte wrote: “Marami Pang Sanggol by Bayani M. de Leon is an absorbing contemporary study in metaphors; it penetrates the superficial and pulls us ashore to confront our own ghosts in this age of neurosis. How easily indeed, as Bayani puts it, do we victimize ourselves by allowing the many facets of our innocence to die like helpless babies in the cold embrace of modern technology.”

    Highly respected literary critic and writer in Pilipino, Genoveva Edroza-Matute, who included Bayani’s short story, “Bihisan Mo Ako, Manual” (Get Me Dressed, Manuel) in her 1983 anthology, “Mga Piling Maiikling Katha ng Huling 50 Taon” (Selected Short Stories of the last 50 Years), said of the story: “Most definitely a work of extraordinary sensitivity and craft. The explosions of surrealism and neo-impressionism in the story are startling yet give us uncanny delight.” At the end of the review, Matute hailed Bayani as “one of the most significant, original minds of the Pilipino avant-garde literary school.”

    “Bihisan Mo Ako Manuel” had also been anthologized in “Hiyas” and  “Kulintang,” both readings in Philippine literature for secondary schools.

    Bayani’s other short stories in Pilipino are “Mga Luha ni Lela,” third prize, Palanca Memorial Awards for Literature; “Halaman sa Guhong Bato,” 2nd prize, KADIPAN (Kapisanang Diwa at Panitik) literary contest, and “Habang May Pintig,” 2nd prize, University of Santo Tomas Rectors Literary Competition. The last story was anthologized in “Tanglaw ng Filipino”, prose and poetry for secondary schools.





(A Collection of Original English Poems and Original Tagalog Poems

with English Translations also by the Author)

by Bayani Mendoza de Leon


The author, who is also a well-known composer, exhibits an extraordinary

deftness in navigating the cross currents of two languages. His poetic voice

finds ample resonance whether he’s crafting the lines in English or in Tagalog.

Essentially, Bayani Mendoza de Leon casts his poetic expressions into two

categories: “Quest Poems,” meaning poems that always involve a reaching out

for answers to life’s mysteries or a search for clarity and meaning in external

events as they relate to his inner life, and “Love Poems,” which capture his

deepest romantic yearnings in a lyrical vein.





Most of the poems in this collection were written between the ages of 16 and 25 in Manila, Philippines where I was born and raised, and where I spent the first 35 years of my life. Those were the days when, at the slightest prodding, I would go berserk with words and flood pages after pages with flights of my overwrought imagination. The air then smelt of street urchins scavenging among heaps of filth on the banks of muddy esteros; of bloody gang wars staged by the OXO’s and the Sigue-Sigues and the Bahala Nas; of pork barrels and undisguised pimping in Congress; of rampant cultist fanaticism of the Valentins and the Sakays; of the feudal self-righteousness of Spanish Dominican priests sowing scholastic delusions with annoying colonial flair. Murk and mire laid siege as I, having fallen into the deadly embrace of philosophy, allowed the pessimist Schopenhauer and the nihilist Nietzsche to loom large. But then did not those days also usher my passage from youth to manhood, and thus a time of nameless desires and awkward innocence coming to shreds in the sweep of passion, romance, and love? And in the same breath, the literary world was spawning the beat generation of Jack Kerouac, Nat Hentoff, Kenneth Rexroth, and Norman Mailer; the bawdy but brilliant company of Henry Miller, D.H. Lawrence, Agnar Mykle, and William Burroughs; the experimental power and poise of E.E. Cummings, James Joyce, T.S. Eliot, W.H. Auden, Archibald McLeish, Gerald Manley Hopkins and Dylan Thomas. The literary conflagration was everywhere, at least in my acute mind. Armed only with poetic madness, I and my good friends Kit Tatad, Ernie Macatuno, Ben Afuang, Albert Casuga, Onofre Valdenor, and Cirilo Bautista would brave long, dark nights raging effusively at our Muses, lolling on the grass, browbeating each other with literary barbs, dredging bottoms of beer bottles for choice nuggets of poetry and prose. Or under worse fits, we would storm Nick Joaquin at his gay hang-outs and, resisting his spell, would show him our own tadtarin rite of youthful wisdom. We spent time also among the lesser gods—Greg Brillantes, F. Sionil Jose, Conrado Pedroche, Andres Cristobal Cruz, Rolando Carbonell, and Ophelia Dimalanta, to name a few.

At age 26, my restless energy took a different direction. Music, which had churned in my blood since childhood, could not be held back any longer. But the wine of poetry and prose has persisted in its nostalgic fragrance. As I put down new roots in the United States—first in La Jolla, California, and then in New Jersey and New York—the yen for poetic outbursts would sneak into my creative space from time to time, to which I could only acquiesce with great fondness and felicity.

                                                                                                            --Bayani Mendoza de Leon


The following poem raises an existential question—the paradox of a life quest that seems to spiral endlessly, and the struggle to coax the unawakened parts out into the light.

The shadow that keeps surfacing in our lives calls to mind the nigredo in Alchemy. If we persist in aspiring for the light, we come out of this nigredo with our true nature finally revealed in all its glory. This is the theme of the poem below. 



to go out of oneself,

to dwell in the other’s eye

and dream the other’s dream,

to let one’s aching river

empty into the other’s sea,

to surrender, to seek

because of the other

none of the dark things

that provoke one’s shadow,

to change, to draw clear

sap out of one’s cesspool,

a tingling blessedness

such as the heart needs to bear

its purest fruit,

the secret here of forging

the soul of metals

and kindling a sacrament

in a church of muck,

this joining, this otherness

can blossom thankfully

from the mouth of the beast

The poem below speaks of the feeling of boundlessness that suffuses

the passion of two souls caught in the torrential sweep of love.




you’ve grown so much in my car

and you’re still growing

I can’t ever seem to hold

the wheel straight

as the car lurches down

blind curves and bad roads

it’s because you’ve grown

so big with your love

and your passion

something I can’t fathom

anymore than I can contain

for there is room

and yet no room in my car

since you’ve grown

to fill everything inside

I feel squeezed, crushed,

roiled by the endless seduction

in your eyes and your touch

oh you’ve grown incredibly

like a nova smothering

the car with ecstatic bursts

I’m afraid you’ll shoot up

through the roof

when you’ll have grown enough

to hit the sky, leaving me

and my car no recourse

but to dash out of body

with love, passion, and all

The following poem, “Aroma,” was written out of a curious thing that happened to me while I was standing in front of our coffee maker at home. I guess I chose to stick around while the coffee was brewing and while I was doing some thinking. Strangely, though, the sounds coming from the coffee maker evoked a whole panorama of images in my mind, and this poem was the result of that experience.


(Meditation on Coffee Brewing)


there beneath the lid

the immaculate stillness, the watery

womb occasionally brushed

by the warm night air

where nascent molecules stirred

answering life’s primeval call

onto the encircling whiteness

they stamped their presence

whirled and writhed with raw

ravenous wonder, their fertile bosom

birthing beady bubbly crests

as from a Botticellian sea

fire awakening in their loins

braving a trembling adolescent

foray into the unknown

gingerly at first, dithering

then with edges flashing a pearly

incandescence finally breaking

loose their imaginary tethers

stung by madness never known before

bodies heaving wildly up and down

caught in spasmodic gyriations

agitating the very air

the force hurtling against the walls

so that the place shook with Velikovskian

fury like a cosmic cauldron

but no sooner had the maelstrom

peaked than calm descended

and aglow came a soft powdery

evanescence darkly rich with aroma

so piercing it churned my blood

bore me aloft on expectation’s wings

to an eternal moment of savory delight.

I wrote this next poem for my wife, Rhodora, on her birthday several years ago.This is by no means a love poem. It could actually be a poem dedicated to anyone.What a strange poem to give for one’s birthday. But my wife loved it. 



      DALIT                                                    LAMENT


Kailan huling narinig                                                    When did you last hear
ang sa budhing panawagan?                                       the still voice within?
Kailan huling humibik                                                  When was the last time
ang lupaging katauhan?                                              your wretched self cry out?
Gumon ba sa katutulog                                               Are you so steeped in sleep
at sa pagkamalikmata?                                               and self-delusion?
Bakit nagkakandahulog                                               Why do you keep falling
ay sayad naman ang paa?                                          when you have your feet on the ground?

Kaysa sumuong sa liblib ng kawalang                      How odd that you would yield
nangangako ng sanlibong katubusan                        to the clawing of  fleeting shadows
mamatamisin pang                                                     rather than braving
sarili’y batbatin                                                           the unknown abyss that promises
ng mga aninong                                                          a thousand redemptions
walang tutunguhin

Ah, nakalulunos ang mga tangisan!                          Ah, the woeful grieving
Nakaririndi ang mga singhalan!                                 the nerve-racking rantings
Nakagigimbal ang mga paslangan!                           the horrible killings
Nakasusuklam ang mga halayan!                             and shameless defiling

Di matapus-tapos                                                       Hurrying-scurrying
sa pagkukumahog                                                      endlessly
tinatayang ang buhay                                                 fearful that life burns so quickly,
madaling mauupos                                                     eager to plunder the whole world
kaya hakutin na ang buong daigdig                           while the heart still beats
habang may hininga’t pusong pumipintig

Tinig ng liwanag sigaw mang ipukol                         But then a voice of light hurled
sa masigwang laot ng pagkaparool                          into iniquity’s raging tempest
magpuputik lamang sa tinggang pandinig                shall only be mired in tin ears

lalong mabubulid hihirap umahon                            and escape harder from a steeper place

O kailan pakikinggan                                                When will you heed
ang pagkatamis na dalit                                            the sweet, sweet sound
ng katahimikang banal                                              of blessed silence
at lunduyan ng pagibig?                                            and love’s holy domain?
Kailan pababangunin                                                When will you bid arise
ang katauhang yukayok                                            the fallen self,
paninindigang bagtasin                                             summon the strength
ang paakyat sa tugatog?                                           to wend your way back

                                                                                   to the mountain top 


The next poem is about the dire fate that many new ideas, new paradigms, bold new visions, pioneering movements and revolutionary concepts suffer. They don't flourish, and even nipped in the bud at times because of reactionary forces.



Marami pang sanggol                                                Many more newborns
ang mamamatay sa aking daigdig                             will succumb in my world
at hindi makaaalis                                                      ensnared in their cradles
sa kanilang mga duyan,                                             kneaded to bones
at lalamuyutin                                                             their seamless innocence
hanggang maging kalansay                                       yearning for milk’s
ang kamuraang naghahanap,                                     pure ecstasy
nangangarap ng gatas luwalhati
Ang kanilang pag-iyak                                                 Their crying will fall silent
ay itatago sa karimlang sapot                                     beneath darkness’s web
ng tahanang hindi makapanungaw                              in a house sealed off
sa sariling bintana;                                                      from its own windows;
ang kanilang pagsuso                                                 Their suckling will be wrested away
ay aawatin ng mga daliring putik                                by fingers of mud
na nagdarasal ay walang hantungan,                         that supplicate to no end
walang sugpungan                                                      grasping nothing
kundi ang dating lupalop                                             but the scarred wilderness
ng katauhang nakayuko                                              of a broken soul
Marami pang sanggol                                                 Many more newborns
ang iiyak sa aking daigdig                                          will come howling in my world
at papatayin                                                                 and will be slain by mothers

ng mga inang hindi makatulog                                    deprived of their sleep

Almost everyone suffers from loss of innocence at some point in his or her development. I say almost because there may be people who never lose their innocence, and that's well and good. The poem below addresses this delicate time in one's growing-up years.




bukas ang kamusmusan mo                    tomorrow your innocence
ay aalpas, susungkitin                            will slip away, will pry
sa mata ng langit                                     from heaven’s eye
ang bawal na lihim ng apoy,                    the forbidden secret of fire
kamusmusang magiging                         innocence that will descend
nagliyad na aninong                                like a slender shadow
bababa sa puting tubig,                           into pristine waters
saklot  ng sanga-sangang                       caught in tangled branches
silakbo’t nasain,                                      of impulses and desires
at hindi mo malalaman                            you will know not
ang isisigaw ng laot kung gabi,              what the high seas
kung gabing ang kaba mo                       will scream at night
ay isinisisid ng hangin                            nights when your fears
sa bunganga ng kahiwagaan,                 are entombed by the wind
sa puntod ng mga gunita,                        into the mouth of mysteries
sa alabok ng kawalang-muwang;            in the graveyard of memories
bukas ang kamusmusan mo                   in the dust of mindlessness
ay iiyakan ng mga matang                      tomorrow your innocence
walang luha, hindi ka titinag                   will be mourned by tearless eyes
kahit may gabing bubugso                      and you will keep still
ang mga itim na sapa at ipagbubunyi     on some nights even as dark rivulets
ang mga una mong kasalanan                heave their bosom

                                                                   to celebrate your first sins.

My father is a big man, and I don’t mean physically. The Philippine government has crowned him as a national artist, the highest honor that can be bestowed on an artist. He died in 1992, one year before the premier of my opera, “Wounded Pearls” in Broadway’s Town Hall in Manhattan. I wrote a poem commemorating his death, and this poem was printed on a big poster that was displayed on the wall behind his casket at the funeral parlor.


               DIYAN LAMANG                                 THE AFTERLIFE

             ANG KABILANG BUHAY             IS JUST OVER THERE

                    Diyan lamang ang kabilang buhay                        The afterlife is just over there.
                    Huwag manghinayang                                           Don’t mind the junk
                    sa mga basurang naiwan                                      you left behind.
                    Kalimutan ang mga plake                                      Forget about all your plaques
                    at medalyang karangalan                                      and medals of honor.
                    Mga palamuti ito                                                    These are ornaments
                    na madaling palitan.                                              easily replaced.
                    Huwag nang panabikan pa                                    Salivate no more
                    ang katakam-takam na lasa                                  over the scrumptious taste
                    ng mga paboritong luto                                          of your favorite dishes.
                    Talikdan ang sanghaya                                         Turn away from the sweet aroma
                    ng mga naipong pangarap                                     of your stashed dreams
                    at gabunduking nasa                                             and heaps of desires.
                    Huwag nang problemahin                                     Don’t give a damn
                    ang panggarang susuutin                                     about what smart clothes to wear.
                    Atupagin lamang                                                   Think instead of what you need
                    na mabago ang saloobin                                       to change inside.
                    Saka na humanap                                                 You can look around
                    ng ibang pang-isputing.                                         for a fancy suit later

                    Diyan lamang ang kabilang buhay                        The afterlife is just over there.
                    Huwag nang magpatumpik-tumpik                        Don't dillydally
                    ipanatag iyang loob                                               keep your cool
                    tiyaking ang pandinig                                            make sure your ears
                    ay matamang nakatuon                                         are keenly attuned
                    sa tinig ng langit                                                    to the call of heaven.

As an artist, I’ve had to battle all sorts of demons within myself. I realize that battling demons

is not the sole province of an artist, but I only speak for myself. Through these battles,

I’ve learned how to deal with these demons. And this is the subject of the poem below.





aawitan ko nang aawitan                                              i will keep singing to my demons
ang aking mga demonyo                                              till heaven and earth
hangga’t di nagtatagpo                                                 come together
ang langit at lupa,                                                         i will let them twist and turn
hahayaan ko silang magkikisay                                  in devilish agony
dumanas ng imbing giyagis                                         to the cool rhythm of my songs
sa indayog ng aking mga awit,                                    i, raven spirit, dares
budhing uwak akong pangahas                                   to bask in the promised blood
na hihiga sa dugong pangako                                     of a kinder divinity
ng lalong mabuting kabathalaan

(sapagka’t aanhin ang balong tuyo                             for what will it avail
ng bathalang namarak                                                 to have the dried-up well
sa pagpaparusa sa sarili?)                                          of a god so deflated
                                                                                    from tormenting itself


aawitan ko nang aawitan,                                            i will keep singing to my demons
ang aking mga demonyo,                                            without looking
nang hindi tititig                                                           the void in the eye
sa bangkay ng kawalang                                            while its bones
pilit na dinaragit                                                          get flayed away
ng mga damdaming alon                                            by emotion tides
at kahiligang hayop                                                    and brute appetites
aawit ako nang aawit                                                  i will keep singing
upang walang pulo                                                     so that no island
na susugat sa aking karagatan                                 can wound my ocean
upang guniguni akong makatubo                               so that i can take root
sa kubling pasigan                                                     as imagination from the hidden shore
ng katauhang anghel                                                  of my angelic self



I’ve two kids, and many times when they were little, they loved to squeeze themselves in between my wife and myself on our bed at night. On one of those nights that I couldn’t sleep, I took a good look at our sleeping situation, and a poem shaped up in my mind.


 SA AKIN SA ATING KAMA                                            ON OUR BED

        Dalawang bata lamang ang layo mo       We're only two kids apart
       sa akin sa ating kama       on our bed

       kaya hindi magkakainipan                                                                  should be a short wait
        sakaling abutan ng hilab–pagsuyo                                                    as we’re seized by a romantic wave
        o ng kiskis–simbuyo                                                                          or a tingling passion
        sakaling sumpunging magkahigupang hininga                               as we’re aroused to suck each other’s breath
        na hinibla sa puso                                                                              that threads back to our hearts
        kalimutan muna ang mga araw                                                          let’s forget the days
        na unat ang tabing                                                                              when a curtain fell between us
        sa mga dibdib natin                                                                            because it will be a stretch to bridge
        sapagka’t pilitin ma’y di matatawid                                                    the distance between our two kids 
        ang lapit ng mga supling                                                                    go easy then to not rouse them

        dahan-dahan ingatang di mapukaw                                                   from their sleep
        sa kanilang pagkakatulog                                                                  let them sail adrift on the sea of dreams
        bayaan silang mamalaot                                                                   while we attend to the demons
        sa dagatan ng mga pangarap                                                            swarming in the forests of our blood
        habang ating inaayos                                                                        why do we even hide?
        ang mga demonyong naglisaw                                                         why keep away from innocent eyes
        sa liblib ng ating dugo                                                                       and get all squeamish
        bakit nga ba itinatago                                                                        over the old drama of the flesh?
        bakit inililihim sa mga matang musmos                                           take it from the beasts
        at ikinababalino                                                                                 which have no qualms mating in the open
        ang matandang dula ng laman                                                          at the urge’s first kindling
        mabuti pa ang mga hayop                                                                 no shame in front of their young
        pag sinilaban ng udyok                                                                     wedded to nature and free of sin
        ay lantarang maglalampungan saan man                                         their lust  sprung from a pure source
        nang walang pagbabantulot                                                              by what lens should we view
        walang agam-agam sa harap ng maliliit                                           the beckoning of desire?
        sunod sa kalikasan                                                                           sacred or profane?
        hubad sa kasalanan                                                                          how do we brand the glorious pearl
        busilak ang balong at sibol                                                               of our humanity?
        ng kanilang kapusukan                                                                     soon the night will expire
        alin bang pananaw ang igagawad                                                     and the sun will sweep into our bed
        sa tawag ng pagnanasa                                                                     the span of our two kids will extend
        sagrado ba o malansa                                                                       the wall between us will thicken
        sa perlas-luwalhati ng ating pagkatao                                              and expose to us in the harsh light
        ano ang ihuhusga                                                                              the moss and rubble of our miserable life.
        di maglalao’y tatakas din ang gabi
        at dudumog ang araw
        sa kamang himlayan
        hahaba ang dalawang batang layo
        kakapal ang pagitan
        at itatambad sa dahas ng liwanag
        ang mga yagit at lumot
        sa ating balighong buhay     


SHORT STORIES (English and Tagalog)


A Short Story


mute stares burned in the glassy film of his eyes. how quickly they evoked the dark nights he would edge close to my arms and rhapsodize on all the beautiful things he saw and remembered and would feel young to tell me as he watched my lips blossom into a smile. a smile he had always loved. a smile he had often likened to a half-ripe moon quietly radiant among streams of clouds.

            “why tell me just now?

            “it’s painful.”

            “oh, but isn’t it worse to have kept it this long?”

            “there was no better way. I was afraid to lose you.”

i folded my arms against the biting cold of the night wind and gazed at the hulking walls that seemed eager to wrench my numb, little heart. from a distance, i could see rod’s face shrouded in the dark. i knew every angle of that face. the face that would nod sheepishly every time i waxed over the eternal beauty of friendship. the face that would squint its eyes and tilt a well-hewn nose whenever he reminisced the ghosts of his old past within the cloister walls of the seminary in his town, the women who forced him to enter the seminary, the indefinable and otherwise harsh world between him and his mother who never once clasped his shoulders nor cared to call him to dinner. his was a pleading face and with his a-bit-curly hair tapering over his forehead and his blue eyes looking somnolent and anxious and magnetic, he reminded me somewhat of st john down on his knees before the crucified body of christ.

            i never thought rod would come by my side one dreary day and confessed that he was a woman and had always felt and lived like one inside himself since childhood. he said he had to tell me the truth to break free from the ever-tightening snarl of emotions he would experience whenever we discussed literature under the shadows on moonlit nights while sprawled on a soft carpet of grass and flowers, or whenever we sat side by side at the piano, i running my fingers on the keys as he watched and sighed in ecstasy listening to the cascade of notes that thundered like shattered rocks or murmured like streaming rivers, or whenever we strayed like lost children in some far-away place at the outskirts of the city and cooked our own food and ate over green banana leaves fresh from the warm touch of the early morning sun, or lay together on the bed swapping light banters in the deep of night till we could barely keep our eyes open.


we came to know each other in a sociology class. i used to see him seated in a cadet’s fashion, lips set prim, while seemingly mesmerized by our professor delivering lectures ala Cicero, or crouched gingerly as he scribbled on a piece of paper staring every now and then at the low-flung ceiling. i was loud-mouthed, on the other hand, prone to heated arguments with the professor especially on matters of the Christian doctrine and its so-called mysteries. i didn’t know if my academic ebullience piqued his curiosity but rod came to me one sultry afternoon.

            “you believe in God?”

            “haven’t made up my mind.”

            “i hope you’re sincere in doubting the church.”

            “i doubt the dogmas, not the church.”

            “do you enjoy taking potshots at articles of faith?”

            “are you being sarcastic?”

            “don’t get me wrong. you fascinate me with your agnostic bent. like you, i’ve had questions, but i prefer the comfort of a stable belief system.”

            “that makes for an interesting discussion. care to join me for launch?”

            “sure, I’d be happy to.”         

and that was how our lives became intertwined, how the avenues of friendship had opened for us to reveal a robust world of ideas and insights to be shared and explored, a mutual delight in intellectual stimulation, and a simple basking in the warmth of each other’s presence so that it became difficult to let a single day pass without taking a little walk together and hopping from one subject to another in our talks under the sun and extolling the sublime beauty of nature around us and dreaming lush dreams for the future.

            again i felt the cold of the deepening night. the faint moans of the wind escaping from the windows told me rod was still there in silence. i saw him fixed on his seat, his hands clasping each other, face upturned and watching the moon weave in and out of gossamer clouds as if the drama of his own elusive self was being replayed. i inched toward him and he stirred and turned his head away from the sky and gazed at me and again i saw the pained longing in his eyes.

            “are you angry?”

            “no, why should i be?

            “but you do hate me now.”

            “that’s impossible. i’ve never hated anybody.”

            “i am the first one.”

            “i’m sure i don’t hate you, and i will never hate you.”

            “you understand me?”



            “i mean i am a little confused.”

            “you don’t understand me then.”

            “i would be burning with anger if i don’t.”

            “maybe you are.”


            “you’re burning.”

            “of course not.”

he was staring hotly at me and i felt restless and nervous and suddenly i found myself asking him why and how he fell in love with me and he said puckering his lips in a nice way that he did not expect this to happen and that he thought i was just a smart, affable lad he would enjoy having as a friend and nothing more, and that he had been living a happy single life until something stirred in him, something familiarly seductive, something deadly but delicious, and he began yearning for my closeness in a sensual way and i started dominating his dreams and he would feel feverish whenever i was away becoming nostalgic for the sound of the piano under my fingers, for my voice and my smile, for my laughter, and in moments that i was beyond his gaze he would be adoring me and cozying up to me in his imagination. 


we continued to see each other the days after and sat and talked in the same idyllic park that was our haunt as we watched the red sun yield to the fingers of dark swooping over the cold leaves and the tall buildings and the cars and the mass of teeming people on the streets. but i did not talk much. i did not talk of the flowers and their beauty. i did not talk of emerson and montaigne and their magnificent essays on friendship. I did not talk of robert browning and his poetic escapades with his wife. I simply did not talk much and that was all.

          he asked me why i was unusually withdrawn, and i said no, i just did not feel like talking. he stared deep into my eyes and forced out a deep breath and suddenly he asked if he could hold my hand and i asked him why but he pleaded repeatedly until i did not have the heart to refuse and let him squeeze my hand hard and long. that night i went home troubled, confused.

          for about three days, we did not see each other. but on the fourth day, i received a letter from him in the mail:

my sweetest,

you must know: i’ve been suffering and tormented. i was a tree lost somewhere, my roots grown numb and cold until you came into my life and i’ve been on fire ever since and have not stopped burning. my limbs and leaves have risen to great heights but could not reach you. i’m terribly consumed and alone in the depths of myself.                                                                                                                           the fugitive 


a menacing disquiet made me recoil from the letter. i folded it and crumpled it tightly until my fingers were trembling. somehow the sensation of rod’s fevered hand pressing and wringing my hand flooded back into my memory and this time made my stomach crawl. i knew i  had to see rod. i called him and told him i was coming to his house.


i spotted rod even from afar. he was looking out  the window and when he saw me i caught the brightening of his eyes as he scurried away and rushed down the door and opened it with a smile that hovered between melancholy and excitement.    

          his eyes had deep lines of grey and he seemed thinner now. i asked him if he had been sick or what. he said no and he smiled wanly and i noticed his face starting to collapse into a lattice of agony. when i looked down, i saw a rosary intertwined with his fingers.

     i want to tell you something.

     about the letter?

     well, no, but that’s part of it.

     part of the rude awakening i suppose

     if you call it that way, but let me continue,

     go ahead, tell me

     this will hurt.

     i can try to be brave

again, my eyes fell on his hand now tightening its grip on the rosary.

      i have thought this over and i’m really at a loss. somehow this whole thing must stop. i know you are what you are and fate is cruel, but i must put an end to this. i must before it’s too late. do you understand?


      you are hurting.

      no, i can take it

      i’m sorry

      what for?

      for hurting you.

      please, it’s alright, you have told me the way

      the only way i know.

      yes, the only way, and i am glad

      sure you’re okay?

i saw his lips trembling. the answer was struggling from his mouth but he could only stare at me and speak through his eyes and finally he dipped his head and buried it in his knees and moaned and groaned like someone being lynched and i saw threads of veins grow on his hand as he grasped his rosary and crushed the beads in his fingers and i felt a sudden stab of grief that compelled me to stand up and lay my hand on his shoulder and i whispered as if in caress, i have to go now, lingering for a while and drawing a labored breath before walking away quietly and i could only glance back beyond the open door to see his tormented figure now erect but with the rosary clasped against his breast, a renascent serenity gingerly dawning on his face and bestowing a hallowed sheen to his closed eyes.  




A Short Story


Many fortnights ago, before the dawn of Chaos, a devic heartland called Anaid stood proud, arrayed in crystalline splendor amidst the navel of the Earth. There, like a bright, living jewel dwelt the ebony-maned MakDi, a unicorn whose body could have been plucked from moonstone and alexandrite, with green eyes as fathomless as the deep sea and moist heart-shaped lips envied even by the flowers. She had the grace and exotic allure of the resplendent beauty around her. She roamed the land freely, delighting in its many wonders: the thousand-stepped stairway to the Spire of Chimer where one could relive any pleasant portion of one’s past for at least one hour, the Garden of Kore whose every variety of flowers and trees could be made to dance in infinite patterns by the sound of one’s voice, the fabled twin obsidian mountains bridged by a double rainbow whose gleaming surface would crystallize at the approach of twilight, at which time one could spend the entire night hurtling across back and forth beneath the star-studded canopy of the heavens. MakDi relished all of these, her wanderlust unfettered, her youthful adventurism surging in her veins. Little did she know Anaid’s dark secret.

                                                                 * * * * * *                                                       

Voelveidin, a mighty planet in a far-flung sector of galactic space, was home to a benevolent and spiritually advanced breed of unicorns called Ammakodans, meaning Keepers of the Flame. Their mission was to fan out in space and hone in to any being in the universe whose divine flame in the heart might be in danger of running out. They had the sacred responsibility of not only protecting and nurturing but also rekindling that flame, whenever possible. MakKri, he with a deep song in his eyes, whose carriage vied with the majesty of a mountain, and who could calm a peevish wind as he spoke, was one of the most gifted, if free-spirited, Ammakodans. He had restored many essences, and countless beings had benefited from his flame. He often rode the stars and would use his horn as a light saber against cosmic soul marauders. Myriad worlds he had explored but the one planet that had a special place in his heart was the one called Earth. It was not so much because he held a fascination for the contradictory lower and higher impulses of Earth beings and their enormous struggle to reconcile the two, but more because of a most memorable experience he had on one of his trips there. After ministering to the plight of a hapless dolphin who almost lost its ability to sing, MakKri decided to linger awhile and look for a spot where he could rest. His wanderings led him to a beautiful garden, which was the Garden of Kore in Anaid, and lost no time in enjoying its luxuriant splendor. Before long, he heard a rustling sound, and so hid himself behind a clump of wide-leafed trees. He peered through the leaves and beheld the loveliest creature he had ever seen. She stood there like a queen, bathing in the profuse glow of her emerald heart flame. MakKri divined that her name was MakDi, the apple of every eye in the whole of Anaid. The memory of that day never left MakKri.

                                                                   * * * * * *                                                        

Dark-hearted Lilith, Earth’s other hidden moon, had now cast its deadly aura on Anaid’s nadir, whereupon a nexus of abomination opened in the Garden of Kore. This dire event took place only every hundred years. MakDi happened to be in the garden at the time, traipsing with the flowers as she warbled one lilting tune after another. Alas, she did not sense the rumbling of the earth beneath her, not notice the yawning chasm that formed on the ground nearby, along with mucky, greenish fumes that rose and so stung her that where the chasm was, she saw instead a sparkling pool of water on which images of luscious tsulaminas (one of Anaid’s prized seasonal fruits) beckoned temptingly to her. She became giddy with expectation. Seized by an irresistible impulse, she hopped into the imagined pool and its promised delights, but no sooner had she stepped on it than she felt her whole weight totter and plummet into what seemed a bottomless abyss. A big, piercing cry escaped her throat. It was too late when MakDi realized that she had ended up on the dreaded subterranean Marsh of Yattra that her elders warned her about when she was little. “So Yattra really exists,” she muttered quaking with terror as she remembered her elders also say that Yattra was the abode of essence vampires called racantyils who would fasten themselves on a unicorn’s horn and eat away at it gradually until they had burrowed deep into the brain, then deeper into the heart where at last they could feast on the unicorn’s essence. The ingested essence would then be processed alchemically in their bellies to become an evil nourishing potion for the use of Yattra’s wicked darklord named Nebur. The mere vibration of Nebur’s name was enough to thicken further the already dense, cold air around her. She shivered in her bones. Her heart was thumping loudly. Then before she could still herself, a dark fetidness assailed her nostrils, accompanied by the sound of a raspy breath as if coming from the bellows. She looked up and saw a most hideous, jackal-faced creature staring down at her, gloating. “Welcome to Yattra,” he roared. “You will be my precious Queen.” MakDi was horrified. “No! Please spare me. Please don’t hurt me.” “Ho, ho, ho, ho. Have no fear, my dear,” Nebur chuckled. “I will take good care of you. Here!” And he dangled what again looked like a bunch of tsulaminas to her lips. MakDi drooled and snapped up the fruits hungrily, savoring their intoxicating sweetness. Unknown to her, they were not the tsulaminas that they appeared to be. They were actually Nebur’s evil potion. Soon after “eating the fruits,” MakDi felt numbness overtake her body and she sank into a deep stupor, whereupon Nebur, flashing a wide satisfied grin, signaled his racantyils to set themselves around the lovely unicorn’s horn and start chewing and sucking their way into her brain and heart. Once in a while, MakDi would emerge from her stupor and she would briefly attempt to escape, but Nebur would always overcome her with his conjuration of tsulaminas.

                                                                      * * * * * *                                                         

Five years had elapsed since MakKri set his eyes on the lovely MakDi. Several times an impulse would tug at his heart to visit the Garden of Kore again, but his many cosmic duties prevented him. One day, however, a rent in the fabric of space revealed to him a most shocking sight: MakDi suspended on a pool of thick, bilious goo through the skeletal fangs of twin jackals, her once dazzling body now shriveled up, the light in her eyes almost gone, and, more devastatingly, her heart flame just a flicker. He saw a huge swarm of bloated racantyils zeroing in on the vessel of her essence. MakKri sped to Earth guided by the fading vibration of Anaid’s most adored unicorn. Yattra trembled and howled in agony as MakKri’s light saber penetrated its subrealm. The fleeing racantyils were quickly incinerated, and as the bilious muck dissipated, MakKri summoned his own heart flame to grow in size and encircle MakDi’s form. Wrathful Nebur appeared and unleashed a horde of demoniac netyrs or astral ghouls with snake-like tongues that coiled themselves around MakKri seeking to squeeze life out of him, but the wise Ammakodan tore open a warp in space with his horn and gestured so that every netyr got sucked into the warp and vanished. Then expanding his heart flame even more, he singed Nebur’s flesh until he was completely vaporized. The same flame also regenerated MakDi, her restored essence bringing back her great, pristine beauty. It was then that MakKri fully realized how much he had always loved her, that she was the perfect complement to his own essence. They had found true love, a profound inner knowing that their souls, minds and hearts, which had become passion in their loins, were one. Like divine nectar flowing out from heaven, their love geysered into a giant, magnificent rainbow that interpenetrated Anaid and Voelveidin, binding the two worlds together forever, enshrining MakKri and MakDi as eternal lovers, as a perfect polar couple.





Maikling Kuwento


(Note: This Tagalog short story garnered a Palanca Memorial Awards for

Literature, the most prestigious annual literary competitions in the Philippines,

in 1965


Nang gaygayin ni Posong ng kanyang mga palad ang kadiliman ay hindi niya napigilan ang mapasigaw: Lela! at animo'y inulok na kalabaw na nag-umikot sa banig: Lela! at naramdaman niya ang pagbulusok ng kanyang tinig sa pusod ng sariling kamalayan: Lela! May malapot at malamig na hanging sumisid sa kanyang mga buto.

      Humikbi si Lela. Nakasakay sa dulo ng mahabang kalawakang binagtas ni Posong.

      Ayan, gising na ang mga bituin.

      Bituin, Lela?

      Sa kahariang bughaw, Posong, mamamasyal ako.

      Tayo nang matulog, Lela.

      O mga nagbabagang anghel!

      Malamig ang hangin. Baka magkasakit tayo.

      Kung maaari ko lamang silang kulungin. Aawitan ko sila, iuugoy ko sa aking mga bisig, ibababad ko sa kulay ng mga rosas, isasayaw ko ...

      Malalim na ang gabi, Lela.

      Isasayaw ko, at pagkatapos, dudukutin ko ang aking mga mata, ilalatag ko sa kanilang mga dibdib, doon sa kasaganaan ng kanilang liwanag, doon upang madama ng aking mga mata ang tibok ng kanilang mga ilaw, upang makaagos ang kanilang ningas sa kaliit-liitang ugat ng aking mga mata: O mga bituin ko, mga dakilang sugat ng dilim.


      Tulog na ang mga bituin, bagama't nagliliyab pa ang guniguni ni Posong. Ni bahagya'y hindi namalayan ang di pagkakamayaw ng mga ibong nag-uunahan sa paghalik sa kasariwaan ng mga dahong umaga, o ang unti-unting pagkapal ng mga yabag ng tao sa labas ng dampa, o ang malutong na ingay ng mga baldeng nagkakabanggaan sa pagsahod ng tubig sa poso. Wala nga liban sa hininga ni Lela na kung wariin niya ay nakalutang sa bingit ng malawak na karimlang naghuhumindig sa kanyang harap.

      Bituin sa mga mata ni Lela? Umalon ang dibdib ni Posong, kinilabutan siya, ibig nguyain ang sariling dila, tila asong nakaamoy ng masamang anino at ang unang silakbo ay hindi ang sugurin ang bunganga ng gabi kundi ang mangaykay at mamaluktot sa isang kapirasong lupa, umungol ng isang napakahabang ungol ng pagkahabag sa sarili, halos parang isang dasal na hindi makarating-dating, o gayong nakasumpong ng kurus ay tumatangging mapako sapagka't walang dugong ititigis. Sumpa ng isang libong kulog! nasambit ni Posong habang inaapuhap ng mga daliri ang nakapikit na mga mata ni Lela. O ilan nang mga bituin ang nalusaw sa mga matang iyon?

      Kahapon, hindi ba't kaylikot pa ng ilaw na naglalaro sa mga mata ng batang babaeng iniuwi ni ama sa bahay? Anak siya ng yumaong kaibigang Turing, sabi ni ama, at wala na ring ina. Ititira ko na rito't nang magkaroon ka ng kapatid na titingin sa iyo. At tuwing umaga pagkatapos ng pagkikilalang yaon, lagi nang hitik sa amoy ng sampaga ang kanyang silid. Mataas na ang araw, kumain na tayo: gayon marahil ang tinig ng sampaga, lagi ring guguhit sa kanyang guniguni, kasabay ng pamimitak ng isang mahiwagang tuwa sa kanyang puso, habang sa bisig niya ay nakadantay ang mga munting talulot ng palad nito. Eto pa ang ulam, huwag ka munang aayaw. A, sino bang kalapati ang aayaw sa paghapon sa palad ng isang anghel? Mabangong paraiso ang bawa't sandali kay Posong, mula sa pamamayani ng sampaga sa kanyang silid hanggang sa paglabas nila sa kaparangan, doon sa tugatog ng kalikasang bagama't hindi naaabot ng kanyang paningin ay malaya namang nakapaiimbulog sa banal na liblib ng kanyang katauhan. May sariling inog ang karimlang gustung-gusto ni Posong, yaong karimlang buhay at dumadarang sa guniguni, hindi mahagkis ng tanaw subali't sinlapit ng kawalang-hanggan, sinlawak ng isang bathala, kahit ang kamulatan niya ay isang walang katapusang pagpapaakay sa pusikit na daigdig ng gabi.

      At noon nga'y para siyang idinuruyan sa isang laksang mga talulot samantalang binabaybay nila ang bukid, naliligo sa sikat ng araw, pinupumpon ang halimuyak ng mga binhing paaga, hinuhuli ang buntot ng hanging hindi magsawa sa paglalagalag. Dito tayo, halika, sa tabi ng bukal; at magpapaakay siya hanggang dilaan ng sariwang tubig ang kanyang mga paa at makipag-ugnay sa kanyang mga ugat ang isang kapayapaang busilak at taimtim, gumigising sa kaluluwa upang magbinhi ng maraming pag-ibig, makipagtitigan sa sarili nang walang bagabag. Dito tayo, halika; at parang nananaginip na magpapaakay si Posong, magpapaakay hanggang sa huling hibla ng mga umagang yaon nang sa kumpas ng ilang saglit ay biglang mamalayan niya ang pagtutumulin ng kalakiang humihila sa sinasakyan nilang kariton, mandi'y nakagat ng kung ano, at sumigid sa kanyang pandinig ang malakas na sigaw ng babae at ang kasunod na lagutok ng isang katawang nahulog sa mainit na batuhang bumabakod sa munting ilog ng kanilang nayon; at bago niya ganap na nabigyang hugis ang pangitaing sumugat sa kanyang diwa, sa bulwagang hintayan ng pagamutang bayan, ay naramdaman ni Posong ang pagsubsob sa kanyang dibdib ng luhaang mukha ng babae. Naramdaman niya ang nagdudumaling agos ng hininga nito sa kanyang puso – a, sampagang napaaangkin sa isang matalik na kapangyarihan sumulak at pagdaka'y naging mga kawad ng apoy na nanagos sa baluti ng karimlang taglay niya. Posong, ang mga bituin ko! Tiim-bagang na hinagod ng kanyang palad ang malasutlang buhok ng babae, at sa lilim ng kanyang diwa ay sumambulat ang isang katahimikang malayaw at matipuno, lubos at nakapananabik na katahimikang humimlay at nagtining sa katauhan nilang dalawa.


      Sa bahaging iyon ay halos manikit ang lalamunan ni Posong. Abut-abot ang kanyang paghingal, at nang hindi maapula ang kirot ng pangambang dumanak sa kanyang ulo ay dali-daling sinambot ang kumot sa kanyang tabi at itinakip sa nakahayag na katawan ni Lela, tumayo at pagiwang-giwang na kinapa ang karimlang humigop sa kanyang mga palad hanggang sa tangos ng punong kawayang sumasangga sa likod ng kanilang dampa. Ginagap niya ang balingkinitang sanga. Ginawa iyong pangabayan upang makaahon sa kabila ng puno na talos niyang siyang bukana ng hindi matatagpusang palayan sa kanilang nayon. Pagkuwa'y sinalat-salat ang may hukay niyang mga pisngi at dinaliri roon ang mga unang patak ng araw, bago nagpupuyos na binanat ang dibdib at humarap sa natitiyak niyang pinanunungawan ng liwanag.

      Kami ni Lela, masaya kami. Alam mo ba ... ang bahay namin, hindi masisira ng ano pa mang lakas, yari sa lantay na batong hindi kayang sunugin ng tao, o ng mga may matang nanluluwa sa kasalanan. Saka malaking malaki ang aming bahay, paano'y wala kaming panauhin kundi ang aming mga sarili. Masaya kami, tulad mo na may sarili nang bahay sa langit. Kaya nga ... huwag mo nang akitin si Lela na magkaroon ng bahay na tulad ng sa iyo. Masaya kami. Masaya. Nauunawaan mo ba? Masaya! Masayaaaa!

      Ang dati'y hingal lamang ay naging mabangis na singhap na halos ikapatid ng hininga ni Posong. Napadukmo siya, kasabay ng pag-alimbukay ng hangin na animo'y isang pulutong ng mga nagkakagulong bubuyog na nagdaan sa kanyang taynga; kasabay din ng muling pagsasabagwis ng awit ng mga kampanang pumuno sa loob ng simbahan nang itaga nilang dalawa ni Lela sa karimlan ang kaluwalhatian ng kanilang pag-ibig, nang sa bisa ng mga luhang hamog na dumilig sa kanilang mga daliri, na luhang nagsasalaysay ng hubad na kagitingan ng isang pagtitiwala, ay matiim sa isip ni Posong ang pag-aakalang sa sinapupunan ng dilim ay naroon ang kaligayahang walang dulo't simula, lalaging matarik na kahiwagaang dudulas sa kamay ng panahon at mag-iiwan ng tamis na galamay lamang ng pinaglangkap nilang katauhan ang makaaabot; at kaligayahan ngang inilatag nila sa kanilang mga dinaraanan, kinuyom sa bulabok ng dugo upang sumiksik na batong hindi mababasag. Inari nilang bathala ang lahat ng bagay na maligaw sa kanilang karimlan: sila, na karimlang naduwal at tumutol nang maagang manaog sa kanyang puntod ang nag-iisa nilang ama, karimlan ding naghunos at bumangon sa sariling kamandag pagkaraan ng ilang panahon at naging masasal na paruparong nagpakalunod sa karagatang bula ng mga bulaklak, lumipad-lipad nang gayon at baliw sa pagasang ang kabila ng tubig ay tubig na laging dadaluyan ng buhay, titis marahil ng kamalayang lalong nagpahirap kay Posong nang sa nakapapasong batuhan ding yaon sa tabi ng ilog na kinahulugan ni Lela, isang umaga, ay muling umandap sa dibdib ng babae ang larawan ng mga nawalang bituin, ang dating sigla at yamungmong ng mga matang minsan ding umakay sa kanya sa tugatog ng kalikasan, na budhing lumigwak at lumaganap sa katauhan nito at gumalang parang halimaw sa mga sulok ng guniguni.

      Hanggang sa hindi na niya makilala si Lela. Si Lela!

      Malawak ang lupang nalibot ng liwanag. Nadama iyon ni Posong sa nangangapal nang mga latay ng araw sa kanyang katawan. Ang araw: dambuhalang pangitaing sa isang iglap ay katotohanang maninikit sa mukha bagama't sinlayo't simpusyaw ng panaginip. O ngitngit ng isang magdamag! Ano ang saysay ng katotohanang nadarama lamang at hindi maaangkin?

      At nag-ulol ang takot ni Posong, nagtumirik sa kanyang diwa ang balighong kalagayang babalikatin niya. Si Lela. Paano kung magningas na muli ang mga bituin sa paningin nito, mabiyak ang sugpungan ng karimlang kaytagal nilang pinagsaluhan? Ang mga ilaw ay nagsala-salabat na bubog na bumaon sa kanyang utak; nag-alumpihit si Posong. lyon ding mga ilaw na iyon ang kukong sisila at dadapurak sa kaganapan ni Lela, mga talukap ng apoy na pagsambilat dito ay titikom nang ubod diin at wala siyang magagawa kundi ang kumalmot nang kumalmot, maglambitin at magsisipa sa gilid ng mga talukap sa pagnanasang marating si Lela, at papawisan na siya ng dugo ay mananatiling nakahinang ang mga ito, tahimik at buong lagim na nakapinid, na siyang ikayayanig ng kanyang kaluluwa upang sumigaw, sumigaw, sumigaw!

      Tiyo Posong! Dalawang matitigas na kamay ang naramdaman niyang yumugyog sa kanyang balikat. Nagbalik ang kahinahunan ng lalaki. Kilalang-kilala niya ang may-ari ng mga kamay na iyon: si Okang, ang mabait na katulong ng kanyang ama na siyang natirang tagasubaybay sa kapakanan nilang dalawa ni Lela.


      Ano, Okang, ano ang nakita mo?

      Matulis at parang siyap ng kawayan ang tinig ni Lela. lsisilang at mamamatay ang mga umaga'y gayon ang laging maririnig ni Posong.

      Dami hong napilay na sisiw kina Kakang Gustin.

      Susundan iyan ng pagpalatak ng dila ni Okang na para bang nilalasahan pa ang bawa't salitang lumalabas sa bibig. At babalikwas sa diwa ni Posong ang ayon sa kanyang ama ay nagigilitang mga labi ni Okang, kaya raw walang iniwan sa pinitpit na luya ang nguso nito.

      Pilay na pilay ho. Di nga makatuka ng anay ... Sabi kina Kakang Gustin, e, malapit na raw maburol sa tiyan.

      Maganda, Okang. Ituloy mo.

      At nanlulugon na ho ang balahibo n'ung mga sisiw, pa'no ba nama'y hinahayaan sa lamig.

      Ang kulay ng balahibo, Okang.

      Puti hong nababatikan ng itim na mangasul-ngasul.

      Hindi ka pumigtas ng isa?

      Naku, magagalit si Kakang Gustin.

      Sa harap ng kamatayan, Okang ... sa harap ng kamatayan ay walang hindi ipinahihintulot.

      Kamatayan? Anhin mang tutupin ni Posong ang kanyang mga taynga ay kung bakit nakapanuot pa rin ang alingawngaw ng salitang yaon. Kumitib at naglawa sa bulaos ng kanyang karimlan.

      Madalas niyang sabihin kay Lela: ang kagandahan ay bulaklak lamang ng kamatayan, matutuyo't matutuyo sa putik ng mga mata.

      Ay, kagandahan ang budhing nagpapagalaw sa tao! Ay, di mo namalas ang mga nagkislap na binhi ng ulan!

      Kung nagluluksa ang langit, Lela.

      O ang mga durog na bituin sa tubig.

      Tubig na malilibing sa labo.

      O, ang bukas ng kawalang-malay sa mukha ng isang sanggol.

      Na sanggol ding tutubuan ng kasalanan, at kasalanang bubulwak sa mga butas ng kanyang mukha at papagkit doong parang mga nakabalukol na uod.

      Ilang sandaling maghihimagsik ang kamalayan ni Posong, kakalat sa kanyang mga labi ang mapait na dagta ng kamatayan at hindi siya makapagsasalita habang sa malayong lupalop ng sariling karimlan ay patuloy na kikitib ang sabik na tinig ni Lela: Ano, Okang, ano ang nakita mo?

      At isang gabing hindi matinag ang katahimikang sumusuysoy sa tigang na karimlan ni Posong, na katahimikang nakamukmok sa dawag ng kaluluwa, isang gabing ang lamig ay waring hinuhugot sa kailaliman ng lupa, habol ang hiningang napasugod siya sa labas. Sinundan ang masangsang na amoy ng kandila na sa malabong tinig ni Okang nang gisingin siya ay nakita niyang tangan-tangan ni Lela habang binabagtas na mag-isa ang kahabaan ng daan sa may kinatatayuan ng kanilang dampa.

      Bakit, Lela?

      Tinumbok niya ang kamay na humahawak sa kandila.

      Ssssshhh Naramdaman niya ang pagkalas ng pinipigilang kamay. Wala na akong luhang ibubuwis sa kanya. Ay, kailangan siyang mamatay!

      Alin, Lela?

      Susunugin ko siya. Ang karimlan ... ang karimlan, Posong.

     Mahabaging anghel! Siya ang kapangyarihang nagdugtong sa ating dalawa, Lela.

      llan nang kagandahan ang nabulok sa kanyang dibdib?

      Dumahak si Posong. lbig halukayin ang kanyang mga baga at salukin doon ang nanlalagkit na amoy ng kandila.

      Sa karimlan, Lela, yumayabong at bumabango ang ating mga pangarap.

      Ay, tulalang pugad ng mga kasalanan!

      Hindi nangingilala ang karimlan. Pantay-pantay ... Hayun, nilalaplap na siya ng apoy ... ang halimaw! Umaakyat sa mga dahon, pumupulupot sa mga sanga. Ha-ha-ha-ha, uubusin ko ang kanyang mga buto ... uubusin ko! Ang huling natandaan ni Posong ay ang mayuming kaluskos ng pagkakababa ni Okang sa lunong katawan ng babae sa isang sulok ng kanilang banig.


Ang mapadpad sa isang lihim na pulo, sa laot ng isang masamang bungang-tulog, na wala ano mang hiwatig ng buhay, ni bato o tubig o ugat ng halaman o anino kaya, at doon sa pag-iisa ay abutin ng matinding pagkatuyo: ganito kalawak ang nakababaliw na damdaming kumirot kay Posong, nang sa pagliliwanag pa lamang ng kanyang ulirat ay sumabog ang masiglang tinig ni Lela, sasamahan daw ako ni Dr. Leado sa kabayanan. Tiniyak niyang maipaoopera na ang aking mga mata at meron daw kadarating na espesyalista d'yan sa ating ospital, tinig na parang lasong isinaboy sa kanyang mga labi, dumuro sa kanyang mga ugat kung kaya't ang unang bugso niya ay isuntok sa hangin ang masidhing pagtutol ─ o ilan nang buhok ng kamatayan ang tumubo't nalaglag sa kanyang ulo? ─ batakin si Lela at ikulong sa kanyang mga bisig o gawing dambuhalang sapot ang kanyang karimlan at iikid sa kanilang dalawa, na lunggating bumula't naparam, na hindi naman tanda ng pagyuyuko sapagka't nakalayo't nakalayo na ang mga taguktok ng mga paa sa hagdan ay walang pumulas na tinig sa kanyang bibig, hindi maigalaw ang sarili at mandi'y unti-unting natutunaw ang mga buto sa kanyang hita, tuhod, at binti, nanatili sa gayong katagal na pagkakatayo, kukop ang isang taynga sa pag-asang mahagip pa ang mga yabag ni Lela, at nang walang marinig ay humaluyhoy nang pagkalakas-lakas at nagtatadyak at tulirong nagpaikit-ikit sa kabahayan, pagbubusabos sa katawang kung bakit nagpatalas sa kanyang pang-amoy at iyong lundag na yaon ay muling umusok ang sangsang ng kandilang nagpahirap sa kanya kagabi, habang sa guniguni ay bumulaga ang nagsakandilang katawan ni Lela, papalapit sa kanya at naglulumiyad ang ilaw na dinuduhapang siya, ibig yata ay lagumin ang buong katauhan niya sa munting bola ng ningas na iyon, at nang halos ay matuklaw na ang kanyang mukha ay biglang nag-alma ang apoy, lumaki at mabilis na kinain ang sariling katawan, na siyang ikinasindak ni Posong, sumumpit ang kanyang tinig, Iluwa mo si Lela! Iluwa mo! at nagpatuloy sa paglalagablab ang apoy at dinarang siya hanggang sa magkabitak-bitak ang kanyang lalamunan sa matinding pagkauhaw. Okang l Okang! si Lela, habulin mo, sabihin mong inaapoy ako ng lagnat! Pagkasabi'y karaka-rakang lumupasay sa sahig, hawak na mahigpit ang ulo, pilit na dinaraya ang sarili na tinamaan siya ng isang makamandag na sakit, pagkukunwaring madali ring nangawit sa pagkukunwari sapagka't sa kalaunan ay waring namaga ang kanyang utak, bugal-bugal na init ang sumuot at kumiwal sa kanyang katawan. Lela! Lela! at halos mabugbog ang kanyang dila sa tila walang katapusang pananaghoy, nagsanga-sangang tinik ang hanging bumikig sa lalamunan, at dumahak siya at nagkakawag at humanap ng makakapitan, sinuyod ang kanyang karimlan sa pagbabakasakaling matunton ang kutang luwalhati ng mga bathala, nang sa di-kawasa'y may namukol na kung ano sa kanyang mga pisngi, una'y inakala niyang mga nag-alsang ugat dahil sa init kung hindi tinibukan ng buhay at balisang naglaru-laro sa kanyang mukha, tiyak at walang pangiming naglakbay sa buhok at ikinawing doon ang mababangong alaala ng isang paraiso. Bigla siyang parang umahon sa malalim na bangungot, tumapang, lumaya ang dugo sa mabangis na pagkaparool, at nasasabik na ginagap ang mga kamay na yaong yumungyong na lilim sa tuyong batuhan ng kanyang kaluluwa, gumapang na paitaas ang ngatal na mga daliri, humaplos sa bisig, sa leeg, sa mga pisngi, sa mga mata na ngayo'y binabalungang mabuti ng luha, na luhang karugtong ng mga nagkislap na binhi ng ulan, magiliw tulad ng bukal na naglambing sa kanyang mga paa nang baybayin nilang dalawa ang tugatog ng kalikasan at makipag-ugnay sa kanyang mga ugat ang isang kapayapaang busilak at taimtim. At naramdaman niya ang pagsubsob sa kanyang dibdib ng luhaang mukha ng babae. Naramdaman niya ang nagdudumaling agos ng hininga nito sa kanyang puso  a, sampagang napaaangkin sa isang matalik na kapangyarihan  sumulak at pagdaka'y naging mga kawad ng apoy na nanagos sa baluti ng karimlang taglay niya. Posong, narito ako! Tiim-bagang na hinagod ng kanyang palad ang malasutlang buhok ng babae, at sa lilim ng kanyang diwa ay sumambulat ang isang katahimikang malayaw at matipuno, lubos at nakapananabik na katahimikang humimlay at nagtining sa katauhan nilang dalawa.





Maikling Kuwento


"OO NGA PALA. Hindi ko makalimutan si Nanay. Isa siyang Birhen, si Nanay, laging may karugtong na langit sa wari ko. Birhen. Walang takot. May pagtitiwala sa kabaitan ng daigdig. Ang daigdig at ang marami nitong kulay. Sabi ni Nanay ay huwag daw akong mamamangka sa dilim, sa walang kulay na dilim. Sabi niya – basa pa ng luha noon ang kanyang mga pisngi – ang tunay na kulay raw ay puti. Busilak na puti. Marami raw langit nguni't pawang madidilim, walang kulay. Ang tunay na langit daw ay puti. Hindi ko pa siya maunawaan noon. Sagot ko'y bakit madalas umitim ang mukha ng langit kapag tag-ulan? Maganda ang ulan, dugtong ko, samakatuwid ay maganda rin ang langit kapag umiitim sapagka't uulan. Napangiti lamang siya. Tuyot ang kanyang ngiti, hindi tulad ng dating pagngiti niya. Gayon man ay nasiyahan ako. Nakita ko pa rin ang walang pagkupas na kabirhinan sa kanyang mukha, sa buhay niyang mga mata, sa rosas ng kanyang mga pisngi.

      Si Nanayl Hindi ko siya ipagpapalit kanino man."

      Napahinto si Lope. May umakyat na buhol sa kanyang lalamunan.

      "Haaak-haaakl" At nag-aalumpihit siyang dumahak, sapo ang dibdib, bumiling at isinisid ang ulo sa gilid ng higaan.

      "Haaak-haaakl" Sa labas, walang tigil ang pagdamba ng hangin, sinusugod ang durungawan sa dakong kanan niya at mabangis na sinasalakay ang manipis na kurtinang halos mawalat.

      "Haaak-haaak!" Makating makati at masakit ang kanyang lalamunan. Naroong mamaluktot siya, naroong lumiyad siya na parang may hinuhugot na hangin sa tapat ng kanyang bibig. Makakapal ang mga balumbon ng hanging naglalagos sa bintana, subali't wala siyang mahigop kahit dapyo. O ang malinamnam na hangin! O ang masarap na hangin! Kaytagal nang panahong pinagmaramutan siya nito.

      Ilang sandali pa, tila nahihiyang nagtimpi ang hangin. Kasabay niyon ay bumaba ang buhol sa lalamunan ni Lope. Napabuntunghininga siya. May maliit na pagtatakang gumuhit sa kanyang noo. Talaga yatang pinaglalaruan siya ng hangin. At nanggigitil siyang umunat sa higaan, nagpapasalamat na rin sa dakong huli sapagka't may panahon pa siyang buksan ang kanyang gunita, paagusin ang dugo at luha ng nakaraan. Muli't muling daliriin ang mga ugat ng kanyang sarili laban sa walang hanggang tag-init at tag-sibol, siya na naniniwalang ang buhay ay kadakilaang walang mukha.

      "Pero … ang Tatay", nangangatal ang kanyang tinig, "bakit kaya kay Nanay siya ipiniling ng Diyos? Kadugo siya ng sama. Libingan ng mga liwanag. O kung maidudura ko lamang ang kanyang pangalan: Tatay, ang kamandag mo ay dumikit sa akin, inilubog ako sa maitim na sapa. Bakit kailangan kang mabuhay upang patayin ang aking apoy? Hindi pa ba sapat ang lamukutin mo ang aking saranggola – noong ang mga buto ko ay gadaliri pa at maigting sa aking kamusmusan ang ganyak ng paglalaro? Nananabako ka nang ako'y magsabing, 'Tatay, saranggola po 'ko, ho?' Pinilit kong ngumiti: sa ngiti man lamang ay maipakita kong kinikilala kitang ama. Subali't nanalim ang iyong mga mata at sa wari ko ay nalulon ko ang aking ngiti. Bumigat ang saranggola sa aking mga kamay. Nabitiwan ko. At nakita ko na lamang na lingkis mo sa iyong mga palad, pinaggutay-gutay habang nakangisi kang nandidilat sa akin 'Sayang ang panahon! Dali, ihanap mo ako ng alak! ' Pagkatapos ay isinabog mo sa aking harapan ang pira-pirasong papel ng saranggola. Ibig ko sanang tumutol.Tawagin si Nanay. Isumbong sa kanya ang iyong ginawa. Nguni't ako na rin ang kinilabutan sa aking balak. Parang multong sumilid sa aking gunita ang duguang mukha ni Nanay, ang kanyang mga impit na daing samantalang walang likat ang mga palo, tadyak at buntal na ibinubuhos mo sa kanya, ang puting rosaryo na kuyom ni Nanay at ang palawit na kurus nito na kakawag-kawag sa hangin, ewan ko kung nararamdaman din ang iyong mga pahirap. Kinalimutan ko na ang magsumbong. Kinalimutan ko na ang sumusunod na kalbaryo: ang pag-uwi-uwi mo sa hatinggabi at ang kakambal na ingay ng iyong magaspang at bali-baling awit, ang pagdadala mo sa bahay ng ibang babae, ang lupig na pagtutol sa mukha ni Nanay at ang kakawag-kawag na kurus tuwing mamimilipit siya sa hirap, ang paglalaboy ko sa mga lansangan at panlilimos upang makatagal sa dahas ng iyong baliw na paglulublob sa alak, ang alak ng aming kasawian, ang alak ng altar na walang ilaw, ang alak ng mga basag na gitara. O Nanay, nahan ang iyong rosaryo? Nahan ang ating putting langit?

      "May uwi akong biskwit at matamis sa bao para sa iyo, Nanay, nasa isip ko isang hapong manggaling ako sa pabrika namin. Hindi na gadaliri noon ang aking mga buto. Maugong na ang aking tinig at kinayayamutan ko na ang saranggola. Nadama ko noon: pagsasaluhan natin ang munting langit ng biskwit at matamis sa bao, ikaw, ako, ikaw at ako lamang at tayong dalawa ay mamumulot ng mga butil ng tuwa sa ating mga dibdib, yaong hindi makikita ng Tatay. O paano nga ba niya makikita ang nakapaloob sa ating mga dibdib?

      "Nabagtas ko na ang mababa at pakiwal-kiwal na daang paahon sa kalyos. Hindi nagtagal, iniluwa ako sa maluwang na sangangdaan na kung tawagin ay punong-baywang ng hulo dahil sa pagkakapagitna nito sa sabana at sa libis. Unang tinumbok ng aking paningin ang munting durungawan ng ating bahay. Nagtaka ako. Wala ang iyong maamong ngiti. Dati-rati ay nadaratnan na kitang nakapanungaw sa bintana. Naghihintay sa akin. May pananabik at pangambang tinulinan ko ang aking lakad. Ilan pang sandali ay naramdaman kong tumatakbo na ako. Sumisigaw ako, 'Nanay! Nanay, may uwi ako sa iyong biskwit at matamis sa bao!’ At pagbungad ko sa pinto, namanhid ang aking katawan. Nawalan ako ng tinig. 'Nanay' ibig kong isigaw, 'inuwian kita ng biskwit at matamis sa bao. Paborito mo ang mga ito, hindi ba?' Nguni't walang lumabas sa aking lalamunan. Sinugod kita ng yakap. Tinapik ang iyong mga pisngi. Kinausap ka, 'Gumising ka, Nanay. Si Lope ito, hindi mo ba ako naririnig? May uwi akong biskwit at matamis sa bao para sa iyo. Gumising ka Nanay.’

      "Isang palad ang dumantay sa aking balikat. Nang lingunin ko kung sino ay saka ko lamang napansing marami pala kaming kapitbahay na naroon. Nakapaikot silang lahat sa akin. Nakalupasay sa sahig. Si Ka Insyong, Ka Bebang, Ka Tisya, Ka Mona, Ka Petra at iba't ibang malalabo at tulalang mukha na bahagya ko na lamang makilala. Si Ka Petra ang humawak sa aking balikat. May tangan siyang rosaryo, ang puting rosaryo ni Nanay. Iniabot niya sa akin. Sabi niya, 'Bago siya sumakabilang-buhay ay inihabilin niyang ibigay namin sa iyo ito. Namamalantsa siya nang mawalan na lamang ng malay at sukat. Wala na kaming nagawa. Pagod na pagod na siya marahil.'

      "Nanginginig ang mga kamay kong sinambot ang rosaryo. Idinampi sa aking mga labi. Pinagmasdan ko ang palawit na kurus. Tahimik na ang kurus. Hindi na kakawag-kawag pang muli, naisip ko. 'At ang Tatay, nasaan nga pala ang Tatay?' Mailap kong iginala ang aking paningin sa malalabo at tulalang mukha sa paligid. 'Ang Tatay, nasaan ang Tatay,' iyon ang inuusig ng aking mga mata. Sa pinto, nakita ko ang pagdating ng Tatay, ang nanlilimanhid niyang anyo. Bumubula ang kanyang bibig sa alak. Humihiyaw ang aking dibdib, 'Tatay, ngayon ka lamang dumating? Tingnan mo si Nanay, iniwan na tayo.' Parang binulabog ang mga tao nang pasuray-suray na lumapit sa akin si Tatay, sinilip sandali ang walang buhay na katawan ni Nanay. 'At natodas na rin pala.' Nayanig ako. Nanlaki ang aking ulo. 'Tatay,' at biglang humulagpos ang paos kong tinig. 'O, ikaw bata ka? Nasa'n ang suweldo mo? Akina at huwag mo nang nguynguyan pa iyang bangkay ng nanay mo. Hindi ka na maririnig n'yan.' At naramdaman ko ang pag-uunahan ng masaganang dugo sa aking noo. 'Isa kayong … walang kaluluwa.' Yumakap akong muli sa iyo, Nanay, pinaghahagkan kita at sa isang iglap ay humahagibis na akong pumanaog, tumakbo nang tumakbo hanggang halos malunod ako sa hangin. Hindi ako tumigil. Kahit walang tiyak na patutunguhan.

      "MABAIT SI PADRE FEDERICO. Siya ang Rektor ng nag-iisang seminaryo sa aming bayan – ang seminaryo San Vicente. Doon ako humantong sa aking walang humpay na pagtakbo. Kinalampag ko nang sunud-sunod ang malaki at bakal na pinto ng seminaryo. Sa pakiwari ko ay may tumutugis sa akin. 'Padre Federico! Padre Federico!' Matalik na kaibigan ni Nanay si Padre Federico. Hindi ako nag-atubiling dumulog sa kanya. 'Padre Federico!' Basag na basag ang aking tinig. May nagbukas ng pinto at sumungaw ang bilugang anyo ni Padre Federico. 'Si Nanay, wala na po si Nanay, Padre Federico, tulungan n'yo ako.'Ginagap ko ang kanyang mga palad at isinubsob ko ang aking mukha. Pagkuwa'y naramdaman ko ang pag-akay niya sa akin. Bahagyang lumuwag ang dati'y nagsisikip kong dibdib.

      Doon na ako nanirahan sa seminaryo mula noon, sa mabuting pagtangkilik ni Padre Federico. Marami akong naging gawain: nagsisilbi sa hapag-kainan ng mga seminarista, naglilinis ng mga kuwarto, namamahala sa paggising sa mga seminarista kung umaga, kumukuha ng mga sulat sa munisipyo sa bayan , nagpuputol ng mga damo sa malawak nabakuran ng seminaryo, at kung anu-ano pang mga tungkulin na ipinagaganap sa akin ni Padre Federico. Sa kabila niyon ay hindi ako nalulungkot. Gahibla man ay hindi ako nakadama ng pagtutol. Nasisiyahan ako. Magiliw sa akin ang mga seminarista, at sila man ay aking kinalulugdan. Sa tuwing mamamasyal sila – kadalasan ay sa may paanan ng bundok – ay hindi nila nakakaligtaang yayain ako. Isinasama nila ako sa pangunguha ng mga balimbing, bayabas, duhat at iba pang mga bungang kahoy at hindi kami halos magkandaugaga sa pagdadala. Kinukuwentuhan nila ako ng magagandang parabula at kasaysayan sa Bibliya at mga kinatas na dunong sa buhay-buhay nina Seneca at Lucretius at Dante at Miguel Angelo na bagama't hindi ko maunawaan ang karamihan ay bumubusog naman sa aking damdaming uhaw sa paglingap at pagmamahal. Sa mga misa ay nakagawian ko na ring makibabagi sa panabayang pag-awit ng mga imnong pansimbahan, at hindi sila kinamalasan man lamang ng pag-ayaw sa akin o kahit pahiwatig na ako ay hindi nababagay makiawit sa kanila. At kung gabing payapa na ang lahat, magpapalakad-lakad ako sa hardin, tatanawin ko ang wari'y dugtung-dugtong na karosa ng ulap na walang sawa sa paglalakbay sa gilid ng buwan at sa masinsing bughaw ng langit. Nakalutang sa hangin ang malusog na bango ng mga bulaklak. Pupunuin ko ang aking dalawang baga ng kabanguhang iyon hanggang sa malasing ako at kiligin sa tuwa na parang batang kaaahon pa lamang sa kalikutan at unti-unti nang nagigising sa kagandahan ng buhay. Hanggang sa mamalayan ko sa aking tabi si Padre Federico. Alam ko ang kahulugan niyon: iwan ko na ang buwan at ang mga bulaklak.

      "Nguni't … kinatatakutan ko ang pagtulog. May mga gabing sa aking pagtulog ay dinadalaw ako ng mga nakakikilabot na panaginip. Makikita ko si Nanay, nakakadenahan sa leeg, kinakaladkad ng Tatay patungo sa isang talampas. Nangingitim sa mga pasa ang mukha ni Nanay. Humahaluyhoy siya sa sakit, habang walang taros na hinahatak ng Tatay ang dulong kawing ng kadena. Malulutong ang mga halakhak ni Tatay. At pagsapit sa gilid ng bangin, ipupulupot ang kadena sa katawan ni Nanay at walang pakundangang itutulak ito. Sa bahaging iyon ay mapapabalikwas ako, makapal at malamig ang mamuuong pawis sa aking katawan. Halos mapapatid ang aking hininga. May yuyugyog aa akin at pagdilat ko ay sasalubungin ako ng balisang anyo ni Manuel, isang seminarista. Sunod- sunod ang kanyang bakit nguni't hindi ako makasasagot.

      "Ang mga kinatatakutan ko sa gabi ay napaparam sa umaga. Isang anghel ang umaga. Kinakain nito ang mga mikrobyo ng dilim. Isang anghel din si Padre Federico. Malimit, kapag abala ako sa paglilinis ng sementadong sahig ng seminaryo, ay lalapit siya sa akin at malumanay na sasabihin sa aking magpahinga muna at baka pagod na ako. Ako naman ay ngingiti lamang, titingnan ko siya, ang kanyang nakaumbok na noo at ang tila sinuklay na kilay na sumasalo sa lapad ng kanyang noo, ang kanyang matatag na mga mata, ang wari'y tinasahang ilong na halos sumampid sa kanyang matatambok na labi, ang kanyang maluwalhati at maunawaing mukha. 'Padre Federico!' At yayapos ako sa kanya at daramhin ang pintig ng Diyos sa kanyang katawan.

      “Kalulubog pa lamang ng araw, isang hapon, nang tawagin ako ni Padre Federico sa kanyang silid. 'Lope', tikhim niya. Nakaupo kami kapuwa sa gilid ng kanyang kama. Matagal siyang tumitig muna sa akin, pagkuwa'y, 'E, Lope. Ang tatay mo … mahal mo ba siya?' Gulilat akong napaurong. Hindi ko iyon inaasahan. Hindi ako umimik. ‘Alam ko, Lope, hindi mo siya mahal,' si Padre Federico na rin ang sumagot. 'Marami pang isisilang na ama at marami pang isisilang na anak at marami pang hindi magmamahalan. Alam ko. Kilala ko ang iyong ama, Lope. Kilala ko ang amoy ng alak sa kanyang kaluluwa, hindi ko sasabihing katawan sapagka't ang katawan ay walang kapangyarihan, kaluluwa ang nagbibigay ng kapangyarihan sa katawan. Kilala ko siya at ang makapal na duming sumasapot sa kanyang puso. Kilala ko rin ang kanyang pagiging ama. lyon ang hindi mo kilala. Alam ko'. Matibay ang aking pagkakatitig sa mga kibot ng bibig ni Padre Federico, nguni't parang may ulap ang aking diwa. Wala akong mawawaan. 'Magagawa nating itakwil ang ating mga ama, bakit ba hindi,' patuloy ni Padre Federico, 'subali't hindi natin dapat lampasan ang kanilang pagiging ama. Sa daigdig na ito, Lope, sa himlayan at halamanang ito ng ating mga pangarap, ikaw o hindi ikaw ang siyang ama, at sumpang matindi ng langit na pamugarin sa ating mga dibdib hindi ang kaanyuan kundi ang katuringan ng isang ama. Ang turing sa ama, Lope, ay maaaring tampalasanin, nguni't ang anyo ng ama ay laging dakila.' Bahagyang tumungo si Padre Federico at ilang sandaling kinubkob kami ng katahimikan. Maya-maya'y pinisil niya ang aking balikat, huminga siya nang malalim at marahang nangusap, 'Patay na ang iyong ama, Lope, may nagsabi na ba sa iyo? Kanginang madaling-araw, nakita ang kanyang bangkay, nakatimbuwang sa daang paahon sa Kalyos.'

      "Hanggang sa mahiga na ako kinagabihan ay sumusurot pa sa aking pandinig ang ibinalita ni Padre Federico. Kabaliwan ang kanyang balita. Buhay pa ang Tatay. Hindi siya maaaring mamatay. Hindi maaaring mamatay ang kanyang mga kasalanan. Ang mga banal lamang ang iibiging kunin ng Diyos. O hindi ba't marami pa siyang pupuniting saranggola? Marami pang kurus ang kakawag sa bangis ng kanyang poot? Marami pang alak ang bubulwak sa kanyang bibig?

      "At ang aking mga tanong ay kakainin lamang ng kung anong laho sa pusod ng aking diwa. Maririnig ko ang magagaspang na halakhak ng ulan. Umuulan pala. Nakabibingi ang madagundong na paggulong ng kimpal-kimpal na ulan sa bubungan ng seminaryo. Sa malayo, mahahagip ng aking pandinig ang malutong na paglalagutukan ng mga sanga at ang nagkikiskisang mga dahon. Nadama kong parang idinuruyan ako ng ulan, iba't ibang malalabong hugis ang nagsayaw sa aking balintataw, namigat ang mga talukap ng aking mga mata. Ang huli kong narinig ay ang paghalinghing ng hangin at ang sumunod na pagkabulabog ng ulan na kangina lamang ay isang hukbo ng mga barbarong pikit-matang nananalasa. Pagkatapos niyon ay parang humulagpos ang aking katawan, gumaan ako nang gumaan hanggang sa ako ay higupin ng kung anong lakas at tangayin at padparin sa kalawakan at matanaw ko sa ibaba ang mabilis na pagpapalit ng mga kulay, mga pula at lunti at kayumangging lupa, mga bughaw na dagat, mga nag-usling paltok at mga talampas na halos masunog sa mabagsik na apoy ng araw, mga putlaing dahon at nag-aagaw-buhay na mga sanga, mga nanlilimanhid at namumulirat na mga bundok. At nang matapat ako sa isang nagngangalit na ilog – walang puknat ang pagragasa ng maliliit na alon – biglang may pumigil sa akin at  natagpuan ko ang aking sariling bibitin-bitin sa tapat niyon. Anong sindak ko nang sa ibaba ay mamataan ko ang Tatay, nakasabunot ang kanyang dalawang kamay sa mahabang buhok ni Nanay, walang awang inilulublob ang ulo nito sa dakong gitna ng ilog. At inilubog niya nang matagal, matagal na matagal. Nakita kong noong una ay nagpipipilig ang ulo ni Nanay, pahina nang pahina hanggang sa hindi na gumalaw man lamang. 'Nanay! Nanay!' napasigaw ako at sumikad ako sa hangin at kumawala sa pumipigil na lakas sa akin at kusang nagpatihulog. Naroroon pa ang Tatay. Maaabutan ko. At pagsayad na pagsayad ko sa lupa ay tumakbo ako nang matulin.‘Nanay, naririto ako, si Lope!’

      "Subali't may humarang sa akin. 'Paraanin mo ako, nalulunod si Nanay. Kailangang mailigtas ko!' Pinilit kong aninawin ang pangahas. Kahit malabo ay tumambad sa akin ang pawisang mukha ni Manuel. Namalayan ko ang malakas na buhos ng ulan. Lalong aapaw ang ilog, naisip ko. Si Nanayl Tiyak na malulunod siya. May namukol sa aking dibdib at nabuksan ang isang pambihirang lakas sa yayat kong katawan at itinulak ko si Manuel at tumakbo sa pinto at sumugod na papalabas sa mahabang lagusan ng seminaryo.

      "Libot ng dilim ang lagusan. Hindi ako tumigil sa pagtakbo. 'Sandali na lamang, Nanay. Nariyan na ako.' At ang talim ng aking tinig ay tumagos sa dilim, nakipagpingkian sa ulan, sa barbarong ulan, sa makasariling ulan. At sa walang taros kong pagtakbo ay isang katawan ang aking nabundol. Saglit akong nahinto, sinikap kong iwaksi ang dalawang bisig na nakayapos sa akin. Kumintal sa aking palad ang malambot na sutla ng isang sutana. 'Si Padre Federico ito, Lope. Ano'ng nangyayari sa iyo?' Balisa ang tinig na nanuot sa aking tainga. Lalong humapdi ang aking ulo. Nanlaki. Dinumog ng mga kasindak-sindak na guniguni. 'Malulunod si Nanay. Paraanin n'yo ako. Si Nanay! Si Nanay!' At walang patumanggang itinulak ko siya at nagpatuloy ako sa pagtakbo at pagsigaw at pagtaghoy hanggang sa marating ko ang pintong bakal at buksan iyon at sagasain ang nag-aalimpuyong ulan, ang nagtutumiling hangin, ang malawak at naglulumiyad na mga anino ng gabi na punung-puno ng mga kintab at guhit ng ulan. Naramdaman ko ang pagkapit ng lamig sa aking balat, humilig sandali bago unti-unting sumuot sa aking kalamnan at dinuhapang at dinuro ang aking mga buto. Sa paligid, nagkawil- kawil ang mga sanga ng matatabang punungkahoy. Yukayok na ang karamihan. Ang iba ay nangakaluhod, nagmamakaawa, umiiyak. Naghambalang sa aking dinaraanan ang mga duguang bayawak, mga ibong mananahi, mga linta at palaka at bubuli, mga namumundat at luray-luray na kulisap. Si Nanay, hindi ko makita. Malulunod siya. Hindi! Hindi! 'Nanaaaaaay! Papatayin kita, Tatay. Dudukutin ko ang sapot na itim sa iyong puso!'

      "At hindi ako nagpagahis sa ulan at nilusong ko ang gabi at tiniis ko ang mga tinik at lamig na sumakyod sa aking balat at mga buto at patuloy kong ipinukol ang aking tinig sa kalawakan. Isinumpa ko ang kalawakan. Itinangis ko ang kalawakan. Ang lawak ng aking pagtitiis ay siyang lawak ng mabilis na pamamanhid ng aking buong katawan. Nanigas ang aking mga binti, tila mawawalat ang aking mga bisig, may naglintog na mga ugat sa aking ulo. Sa likod ng aking utak ay sumambulat ang larawan ng isang dambuhalang ilog, naglulundagan ang mga alon, namumuwalan sa malansang tubig na gumulong at umigtad at nagbunyi sa kapangyarihan ng kanyang agos. At nakita ko si Nanay, tangay-tangay ng mga alon, si Nanay at ang nangingitim niyang mukha, nakalatag ang kanyang katawan sa dibdib ng ilog. Hindi mapigil ang mga alon, at kubkob si Nanay ay buong lupit na sumisibasib sa malaking tipak ng batong nakalitaw sa tubig. Nagkalasug-lasog ang bato. Kasabay ng pag-ilandang ng luray na katawan ni Nanay ay parang may sumipsip sa aking lakas, sa aking kamalayan.

      "Nang magmulat ako ng mata, nabungaran ko ang malungkot na anyo ni Padre Federico. Napabalikwas ako ng bangon, subali't pinigilan niya ako. 'May lagnat ka pa. Hindi makabubuti sa iyo ang magkikilos.' Saka ko lamang naramdamang nag-aapoy pala ang aking katawan. Tumitig ako kay Padre Federico. Sapat na iyon upang muli siyang magsalita. 'Inalipin ka ng isang nakakatakot na panaginip kagabi. Lumabas ka at sumugod sa kakahuyan, sa gitna ng ulan.' Ngumiti si Padre Federico, datapuwa't ngiting walang kulay, walang buhay. Sandali siyang yumuko, may inusal na kung ano. bago bumaling kay Manuel na walang kibong nakatayo sa may altar. Kulimlim ang mukha ni Manuel. Nakita ko rin sa kanya ang ngiting walang kulay, walang buhay. Humudyat si Padre Federico, pagkatapos ay tahimik na lumabas sa silid."

      Hindi nakapagpatuloy si Lope. May buhol na namang kumislot sa kanyang lalamunan, ibayo ang tindi, sa pakiramdam niya ay inuuka ang mga ugat ng kanyang leeg. "Haaakhaaak," at sinikap niyang umunat at higitin ang kanyang katawan. Mahigpit ang pagkakakapit ng buhol. Sumikad siya, namaluktot, naghagilap ng hangin. Parang dinidikdik ang kanyang ulo, parang sasabog ang kanyang dibdib. "Haaak-haaak! O Nanay, nasaan ka? Nasaan ka?"

      Ilan pang sandali, sa siwang ng aandap-andap na liwanag ng kanyang mga mata, ay pinagmasdan ni Lope ang birhen sa ibabaw ng altar. Nakalahad ang dalawang kamay ng Kabanal-banalang Babae, nakakiling nang bahagya ang ulo, at sa.mga daliri ay nakapulupot ang isang puting rosaryo na humahantong sa isang maliit na kurus. May nagising na sigla sa kanyang puso. Ibig na naman niyang mangarap, mamulot ng mga butil ng tuwa sa kanyang dibdib. Lumakas ang kanyang guniguni. Naalaala na naman niya ang busilak na langit ng kanyang Nanay. Nasamyo na naman niya ang maluwalhati at maunawaing mukha ni Padre Federico. At sa kanyang sarili ay isinilang ang isang pagpapasiya: Ililibing na niya ang mga basag na gitara at ang mga altar na walang ilaw.

      Huminga ng malalim si Lope.

      "Manuel, Manuel," hindi niya inihiwalay ang kanyang mga mata sa altar. Lumangitngit ang pinto at namalayan niya ang mga nagmamadaling yabag na papalapit.

      "Manuel … bihisan mo na ako."

      Di kalayuan, narinig niya ang paghahabulan ng hangin at ang iba't ibang mahiwagang tinig na kasama nito ….



Featured Products

No featured products

Recent Videos

903 views - 0 comments